tr-edu-sc07-czytanie-rzeki, edukacja, wykłady i notatki, Tryptyk warszawski

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
Warszawski Tryptyk Edukacyjny
Do wykorzystania na lekcjach:
geogra i, edukacji
ekologicznej, biologii.
„Czytanie” rzeki – warszawska Wisła i jej dolina
Joanna Angiel
poziom: liceum
Cele lekcji
-
pogłębienie wiedzy dotyczącej warszawskiego odcinka doliny Wisły, specy ki hydro-
logicznej (hydrodynamicznej) i morfologicznej rzeki
-
umiejętności kojarzenia faktów, przyczyn oraz skutków mechanizmów,
zjawisk i procesów zachodzących w rzece, na jej brzegach, na terenach zalewowych
-
umiejętności wieloaspektowego postrzegania warszawskiej Wisły –
w kategoriach przyrodniczych, społecznych, estetycznych i gospodarczych.
Środki dydaktyczne
- zdjęcia lotnicze:
Tryptyk Warszawski
, tomy:
Spojrzenie Warsa
,
Oblicze Sawy
- plan Warszawy
-
fotomapa Warszawy. Fotomapa jest dostępna pod adresem www.samper.pl
(ortofotomapa 2001 – Obrazowa Baza Danych Varsovia.pl).
Formy, metody i techniki pracy:
-
praca w grupach, praca indywidualna
-
praca z planem miasta i zdjęciami lotniczymi, pogadanka, mapa mentalna.
Przebieg lekcji
WIDZĘ
Uczeń lokalizuje Wisłę na zdjęciu satelitarnym (
Spojrzenie Warsa,
s. 11) lub w Internecie na
ortofotomapie Warszawy pod adresem www.samper.pl (ortofotomapa 2001 – Obrazowa Baza
Danych Varsovia.pl).
77
doskonalenie
doskonalenie
y
„Czytanie” rzeki – warszawska Wisła i jej dolina
ANALIZUJĘ
Uczeń rozpoznaje w barwnych plamach elementy przestrzenne: antropogeniczne (urbani-
styczne) i naturalne. Analizuje, jak wygląda otoczenie Wisły (relacja rzeki z otaczającym ją śro-
dowiskiem geogra cznym). Swoje uwagi zapisuje w zeszycie (notatniku). Następnie na polecenie
nauczyciela zmienia punkt widzenia i wynikający z niego schemat myślenia. Zaczyna analizować
sytuację odwrotną – relację miasta w odniesieniu do rzeki, czyli określa, jak wygląda Wisła z per-
spektywy rozwoju miasta. Konsekwencją tego punktu widzenia będzie zadanie przez nauczyciela
pytania – gdzie leży Warszawa?
Uczniowie mają na nie odpowiedzieć wyłącznie na podstawie danego zdjęcia. Uczniowie
zapisują swoje odpowiedzi na małych karteczkach.
78
y
Warszawski Tryptyk Edukacyjny
Komentarz nauczyciela: zazwyczaj odpowiedź konstruujemy na podstawie naszej wcześniej
zdobytej wiedzy (mówimy np. że Warszawa leży w Kotlinie Warszawskiej). Na tym zdjęciu nie
widać jednak owej kotliny, widoczny jest pewien znaczący element środowiska geogra cznego,
dzięki któremu tu właśnie powstała osada, późniejsze najważniejsze miasto Polski. Ten element
określa jednoznacznie gdzie leży nasza stolica.
Uczniowie zapoznają się z tekstem Marka Ostrowskiego w
Spojrzeniu Warsa
na s. 10 („Gdzie
leży Warszawa?”) oraz na s. 70 („Warszawa nie leży nad Wisłą”).
Dolina Wisły i jej elementy. Zagospodarowanie doliny.
q
Poproś uczniów o przypomnienie, czym jest dolina rzeki i z jakich się składa elementów.
Naszkicuj na tablicy przekrój poprzeczny przez dolinę rzeczną z zaznaczeniem takich
jej elementów jak: koryto rzeki, tarasy zalewowe, tarasy nadzalewowe, zbocza doliny, krawędź
doliny.
q
Poproś uczniów o zapoznanie się z przekrojem poprzecznym przez dolinę Wisły w War-
szawie przedstawionym w tym samym albumie na s. 15 oraz 18-23 (bez podawania szczegółów
geologicznych). Zwróć ich uwagę na asymetrię doliny. Zapytaj, na czym ona polega? Gdzie na
tym przekroju znajdują się tarasy zalewowe?
Poleć uczniom, aby prześledzili podobną asymetrię doliny dolnej Wisły pod Gniewem (zdję-
cie na s. 35). Uczniowie wskazują na tym zdjęciu wysoczyznę polodowcową, zbocze doliny (tzw.
skarpę wiślaną), jego górną krawędź, równinę zalewową i koryto Wisły. Zapytaj: który fragment
wiślanej skarpy jest narażony na podcinanie przez rzekę? Które obszary po obu stronach Wisły
narażone są na wiślane wezbrania?
Poleć uczniom, by porównali to zdjęcie ze zdjęciami na s. 17 i 61, przedstawiającymi war-
szawską Wisłę. Jakie dostrzegają podobieństwa, a jakie różnice w ukształtowaniu powierzchni
i zagospodarowaniu obu obszarów? Czy zgadzają się ze stwierdzeniem autora
Tryptyku Warszaw-
skiego
, że zdjęcie w
Spojrzeniu Warsa
na s. 35 pomaga wyobrazić sobie, jak mogła wyglądać skarpa
warszawska, zanim osiedlili się na niej ludzie?
Wzdłuż warszawskiej Wisły – zróżnicowane odcinki rzeki
Wisła w Warszawie charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem koryta w pro lu podłużnym:
ma ono zmienną szerokość, głębokość, dzieli się lub nie na ramiona, brzegi rzeki są na niektórych
odcinkach nieuregulowane, na innych – uregulowane.
Poproś uczniów o wydzielenie trzech odcinków Wisły, przedstawionej na zdjęciu satelitar-
nym na s. 11:
- dwóch odcinków, na których widoczna jest Wisła o szerokim, nieuregulowanym korycie,
dzielącym się na ramiona, z licznymi ławicami piaszczystymi
- jednego odcinka o zawężonym korycie, bez ławic piaszczystych.
q
Zwróć uwagę na to, jak te odcinki są usytuowane względem Warszawy; w którym odcinku
zbudowano mosty?
Uwaga: przy wykonaniu powyższego zadania uczniowie przede wszystkim powinni wydzielić:
1) odcinek Wisły na południe od Warszawy, 2) w samej Warszawie, 3) poniżej miasta.
Odcinki 1 i 3 są do siebie podobne: Wisła jest nieuregulowana, szeroka, z licznymi piaszczystymi
ławicami (odsypami). Wisła ma tu charakter rzeki roztokowej, dzielącej się na odnogi i ramiona.
Natomiast odcinek 2 jest odmienny: rzeka jest uregulowana, wąska, bez ławic. W Warszawie na
lewym brzegu istnieje betonowa opaska brzegowa, stanowiąca część warszawskich bulwarów,
a na prawym brzegu są ostrogi, prostopadłe do nurtu budowle (narzuty kamienno-betonowe),
zbudowane w celu przerzucenia nurtu rzeki w stronę lewego brzegu.
79
Zejdźmy teraz z wysokości ok. 700 km n.p.m., z której wykonane było zdjęcie satelitarne,
do wysokości ok. 110 m n.p.m., na krawędź doliny Wisły w Warszawie, którą widać na zdjęciu
w
Spojrzeniu Warsa
na s. 17, np. w miejscu usytuowania Zamku Królewskiego.
q
q
q
„Czytanie” rzeki – warszawska Wisła i jej dolina
Zaprezentuj uczniom zdjęcia na s. 26, 59, 113, 143, 193, 194-195 i poproś o dopasowanie
danego zdjęcia do odpowiedniego charakteru (odcinka) rzeki, o opisanie wyglądu rzeki przed-
stawionej na poszczególnych fotogra ach i opisanie zróżnicowania obu wyróżnionych odcinków
rzek. Poproś również o wskazanie na zdjęciu na s. 113 ostrogi i opaski betonowej.
Odcinek warszawskiej Wisły należy do odcinka tzw. Wisły środkowej (od ujścia Sanu do uj-
ścia Narwi do Wisły), który jest bardzo cenny pod względem przyrodniczym. Stanowi on swoisty
korytarz przyrodniczy, wykorzystywany przez wiele gatunków ptaków, zwłaszcza w okresie ich
wiosennych i jesiennych przelotów. ▶
biologia
Poleć uczniom, aby odszukali na zdjęciu na s. 194-195 klucz ptaków lecących wzdłuż Wisły.
O czym może to świadczyć? Czy Wisła jest korytarzem ekologicznym? Środkowy odcinek Wisły jest
objęty ochroną w ramach europejskiej sieci NATURA 2000. ▶
edukacja ekologiczna
Poleć uczniom, by opisali wygląd Wisły i ławic widocznych na zdjęciu na s. 192. Część z nich
jest ławicami piaszczystymi, zalewanymi przez wodę podczas wyższych stanów, na jedną z nich
wkracza niska roślinność, dwie utrwalone są już przez roślinność łęgową. Pod powierzchnią wody
widoczne są inne ławice, które przy niższym stanie wody zapewne się z niej wynurzą.
q
Podobny charakter ma Wisła przedstawiona na zdjęciu na s. 27. Ławice porośnięte (utrwa-
lone) roślinnością łęgową nazywane są kępami. Zapytaj, czy uczniowie znają dzielnice Warszawy,
w których nazwie występuje słowo „kępa”? O czym ono świadczy?
Poproś uczniów o uzasadnienie prawdziwości stwierdzenia: „Naturalne wiślane brzegi po-
rośnięte roślinnością łęgową, liczne wyspy i ławice piasku tworzą wartość niespotykaną gdzie-
kolwiek indziej w Europie. Nie da się jej wprost oszacować – jest wielkim skarbem narodowym”.
(M. Ostrowski).
Dynamika rzeki
W zależności od charakteru koryta (jego parametrów), a także od prędkości (i objętości)
przepływu, rzeka „wykonuje pracę” – zachodzą w niej, a także dzięki niej, różne procesy hydrolo-
giczne i morfologiczne. Ich skutki możemy obserwować w korycie rzeki, na jej brzegach, a także
na równinie zalewowej.
Naturalną działalnością rzeki, zachodzącą zazwyczaj w środkowym i dolnym biegu, jest mean-
drowanie. Na zdjęciu na s. 168 przedstawione jest owo meandrowanie w symbolicznym układzie
„rzeki” na cmentarzu na Wólce Węglowej.
q
Osadzanie się (akumulacja) mułu i piasku zachodzi w miejscu, gdzie maleje prędkość prze-
pływu wody. Poleć uczniom, by odszukali na zdjęciach na s. 61 i 113 takie miejsca, a następnie
określili przyczynę spadku prędkości przepływu wody w tych akwenach. Zapytaj, jak wyglądają
formy akumulacyjne powstałe na prawym brzegu między ostrogami?
q
Na zdjęciach lotniczych możemy prześledzić procesy zachodzące w rzece współcześnie (np.
współczesne meandrowanie rzeki, dzisiejsze procesy akumulacyjne) jak i te, które zachodziły tu kiedyś
(np. dawne meandrowanie i pozostałości dawnych meandrów i starorzeczy na równinie zalewowej).
q
Proces meandrowania rzek uczniowie poznali już w szkole podstawowej (lekcje przyrody)
i w gimnazjum (geogra a). Przypomnij krótko jego istotę, lub poproś o to uczniów. Najlepiej, gdyby
powstał „dynamiczny” rysunek rzeki meandrującej, rozwoju meandrów, „wędrowania rzeki” po
80
Poleć, aby uczniowie wskazali na ławicach widocznych na pierwszym i drugim planie strugi
płynącej wody i rozcięcia tworzące się przy wyższym stanie wody.
q
Poproś uczniów o wskazanie na zdjęciu na s. 165 meandru Wisły (w tzw. łuku siekier-
kowskim), określenie kierunku płynięcia Wisły oraz wskazanie brzegu wklęsłego (podcinanego,
gdzie zachodzi erozja boczna) i wypukłego, na którym ma miejsce osadzanie (akumulacja)
materiału skalnego (np. mułu, piasku, żwiru) niesionego przez rzekę. W rzece zachodzi rów-
nież transport rumowiska wleczonego po dnie oraz rozpuszczonego i zawieszonego w wodzie.
Transport materiału skalnego można zaobserwować w Wiśle, np. na plaży, przyglądając się
wodzie w stre e brzegowej. Szczególnie widoczny jest w czasie wezbrań i powodzi (patrz
zdjęcie na s. 36).
q
Warszawski Tryptyk Edukacyjny
dnie doliny rzecznej, a następnie przecięcia szyi meandru przez wody wezbraniowe i powstania
w ten sposób starorzecza.
Poleć uczniom, aby odszukali na zdjęciu na s. 31 przebieg dawnego koryta Wisły – wielki
meander. Jest to tzw. Zakole Wawerskie, wyraźnie utrwalone w krajobrazie współczesnego mia-
sta. Stanowi ono obszar niezabudowany – mozaikę trzcinowisk i lasów łęgowych podlegających
ochronie jako tzw. użytek ekologiczny. ▶
edukacja ekologiczna
q
Podobna sytuacja widoczna jest na zdjęciu na s. 75. Wskażcie na tym zdjęciu dawny prze-
bieg koryta Wisły. Jakie „dowody” istniejące w krajobrazie (i na fotogra i) świadczą o słuszności
waszego myślenia?
Po lewej stronie na zdjęciu znajduje się Saska Kępa. Przypomnijcie sobie rozważania na temat
wiślanych kęp. Na podstawie ww. zdjęcia oraz planu Warszawy z 1762 r., umieszczonego na s. 77
określcie, czym była kiedyś Saska Kępa. Na współczesnym planie stolicy znajdźcie Kępę Potocką
i podłużne jeziorko (tzw. Łachę Potocką). Przedstawcie ich historię, wiedząc, że jest ona podobna
do sytuacji widocznej na zdjęciu na s. 121.
q
Poproś uczniów, aby rozpoznali na zdjęciach lotniczych na s. 29 i 75 przebieg dawnego koryta
Wisły oraz starorzecza. Jeziorko Czerniakowskie, które jest starorzeczem i pozostałością dawnej
Wisły widoczne jest też na zdjęciach s. 165, 173 i 194. Jest ono rezerwatem przyrody, położonym
w bezpośrednim sąsiedztwie dużych osiedli i elektrociepłowni Siekierki. Stanowi swojego rodzaju
przyrodniczy ewenement. Poproś uczniów, aby odszukali w Internecie (w domu, w szkole) charak-
terystykę tego obszaru i przedstawili ją w formie krótkiej notatki, która zostanie zaprezentowana
na kolejnej lekcji. ▶
edukacja ekologiczna
q
Podobny proces odsunięcia się koryta Wisły od jej lewego brzegu dokonał się w Czersku
i okolicy (zdjęcie na s. 49). Poproś uczniów o wskazanie na tym zdjęciu przebiegu dawnego koryta
Wisły, jej meandru i skarpy wiślanej. Zwróć uwagę na dawną lokalizację książęcego zamku w Czer-
sku, jego niegdyś strategicznego położenia. Poproś, by odnaleźli starorzecze, istniejące obecnie
u jego podnóża, na równinie zalewowej. Niech uczniowie określą jego kształt. Poproś ich także
o opisanie zagospodarowania równiny zalewowej. Jakie dominują tu użytki rolne? Jakie rodzaje
(typy) gleb wykształciły się na równinach zalewowych? Niech wymienią przyczyny sprzyjające
gospodarce sadowniczej na tym obszarze?
Rytm życia Wisły – wiślane wezbrania
Wisła nie tylko podlega zmianom w długim okresie czasu, ale „żyje” także rytmem rocznym.
Zaznaczają się w nim wahania stanów wody i przepływów – od niskich, przez średnie, do wysokich,
kiedy to rzeka występuje z koryta i zalewa dno doliny (równina zalewowa).
q
Najczęściej wezbrania, które czasami są powodziami, występują na Wiśle w marcu (wez-
brania śnieżno-roztopowe) oraz w lipcu (wezbrania deszczowe, związane z opadami deszczu
w górach).
q
Objaśnij: na zdjęciu na s. 37 widać Wisłę podczas przejścia fali powodziowej w 30 lipca
2001 r. na południe od mostu Siekierkowskiego (widocznego w prawym górnym rogu). Wody
wezbrane sięgają do wału przeciwpowodziowego na prawym brzegu Wisły. Porównajcie to zdjęcie
ze zdjęciem na s. 165, gdzie przedstawiony jest fragment koryta Wisły na tzw. łuku siekierkowskim
podczas średnich stanów wody. Jakie wnioski wynikają z tego porównania?
q
Wały przeciwpowodziowe po obu stronach rzeki wyznaczają korytarz tzw. obszar między-
wala, na którym mogą występować powodzie. Powinien być on zatem zagospodarowany w taki
sposób, który nie spowoduje zagrożenia dla ludzi i dużych strat materialnych w wypadku powodzi
(łąki, ogródki działkowe itp.). Przypomnijcie, dlaczego tereny zalewane przez rzekę są obszarami
o żyznych glebach?
81
Jak dziś płynie Wisła? Jak płynęła dawniej? Po czym można to rozpoznać?
q
Poproś uczniów o opisanie wyglądu Wisły i określenie jej zasięgu na podstawie zdjęcia na
s. 37 oraz 177.
q
[ Pobierz całość w formacie PDF ]