tranzystor19, Elektronika, Tranzystory(1)

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
Pierwsze kroki
Tranzystory
dla początkujących
część
19
Para różnicowa
W tym numerze przygotowałem długo oczekiwaną niespodziankę.
Zapoznaj się dokładnie z całym przedstawionym materiałem, bo jest to przepustka do nowych,
fascynujących obszarów elektroniki.
Wzmacniacz różnicowy
Teraz kolejny ważny układ. Połączmy
dwa wzmacniacze (OC i OB) w jeden –
ilustruje to rysunek 17a i 17b.
Jakie właściwości będzie miał ten
układ?
Gdy napięcie w punkcie A rośnie, ro−
śnie też napięcie na emiterze T1. Ponie−
waż napięcie U
BE
tranzystora T2 maleje,
zmniejsza się prąd płynący przez T2 i R
C2
.
Napięcie na kolektorze T2 (w stosunku)
do masy rośnie. Do całkowitego zatkania
tranzystora T2 wystarczy podnieść na−
pięcie wejściowe o kilkadziesiąt miliwol−
tów. Podobnie, aby go nasycić wystarczy
obniżyć je o kilkadziesiąt miliwoltów. Już
to pokazuje, że układ ma duże wzmoc−
nienie prądowe i napięciowe, podobnie
jak wzmacniacz OE. Czy widzisz tu jakieś
podobieństwa z układem OE? Czy nie
masz wrażenia, że układ z rysunku
17b ma właściwości podobne jak
wzmacniacz OE, tylko nie odwraca fazy?
Tu rzeczywiście rezystancja wejścio−
wa będzie podobna jak w układzie OE −
nie przeocz faktu, że obciążeniem tranzy−
stora T1 wbrew pozorom nie jest rezy−
stancja R
E
, tylko równoległe połączenie
R
E
ir
e
tranzystora T2 − porównaj rysunek 4
Rys.. 17
β
Τ1
*r
e
Czyli tylko dwukrotnie większa niż
w układzie OE.
Natomiast wzmocnienie jest dwukrot−
nie mniejsze i wynosi
Ku = R
C2
/ 2r
e
Niemniej nie jest to tylko “nieodwra−
cający odpowiednik wzmacniacza OE” −
ten układ ma szereg cennych właściwo−
ści, nie spotykanych we wcześniejszych
wzmacniaczach. W praktyce występuje
raczej w postaci jak na rysunku 17c −
z dwoma jednakowymi rezystorami
w obwodach kolektorowych tranzysto−
rów. Bardzo często wykorzystuje się sy−
gnał z obu kolektorów, czyli różnicę na−
pięć na kolektorach. Mówimy wtedy
o
wyjściu różnicowym lub symetrycznym
.
Może zresztą widziałeś ten układ
w nieco odmiennej postaci, pokazanej na
rysunku 18
i nazywanej wzmacniaczem
różnicowym. Różnicowym, ponieważ za−
równo wejście i wyjście są różnicowe.
Sygnał wejściowy nie jest już podawany
miedzy masę a jedno wejście, tylko mie−
dzy dwa wejścia. Nie masz chyba wątpli−
wości, że sygnał wyjściowy jest tu pro−
E
LEKTRONIKA DLA WSZYSTKICH 9/99
39
w EdW 7/99. Wobec tego rezystancja
wejściowa będzie niewielka, około
Rwe = 2*
Pierwsze kroki
porcjonalny do różnicy napięć na bazach
obu tranzystorów
. Czy tylko?
Analiza matematyczna wzmacniacza
różnicowego (z wykładniczą zależnością
prądu kolektora od napięcia U
BE
) prze−
straszyła już niejednego początkującego
adepta elektroniki. My nie będziemy się
w to wgłębiać. Nie bój się – wzmacniacz
różnicowy możesz na dobry początek po−
traktować jako połączenie wzmacniaczy
OC i OB jak na rysunku 17 – łatwiej bę−
dzie Ci zrozumieć jego podstawowe wła−
ściwości. Możesz założyć, że jedno wej−
ście ma stały potencjał, a napięcie zmie−
nia się tylko na drugim, albo odwrotnie.
Tak jest, można powiedzieć, że układ ma
“jednakowe właściwości z obu stron”.
Potem powinieneś podejść do niego ina−
czej. Już schemat z rysunku 18 wskazu−
je, że jest to układ symetryczny. Jak to
rozumieć? Od czego zacząć?
Uważaj − przez wspólny rezystor emi−
terowy R
E
płynie jakiś prąd I
E
. Pomińmy
prądy baz − wtedy powiemy, że prąd I
E
jest sumą prądów kolektora obu tranzy−
storów. Zaznaczyłem to na rysunku 18.
Czy prądy I
C1
, I
C2
będą równe?
To zależy od
różnicy napięć na
bazach obu tran−
zystorów − zau−
waż, że to różnica
napięć na bazach
zmienia rozpływ
prądu “emitero−
wego” pomiędzy
dwa tranzystory,
a tym samym
zmienia różnico−
we napięcie wyj−
ściowe.
Jasne?
A co wtedy,
gdy na oba wejścia podamy takie same
napięcie względem masy (lub zewrzemy
je i podamy na oba jakieś napięcie
zmienne)? Podajemy więc na zwarte
wejścia napięcie współbieżne. Przeanali−
zuj układ samodzielnie, pomiń prąd bazy.
Pomoże Ci rysunek 19 (przyjąłem takie
wartości
napięć i re−
zystancji,
żeby było
łatwiej li−
czyć). Jakie
będzie na−
pięcie wyj−
ściowe
Uwy, gdy
punkt A ze−
wrzesz do
masy? A ja−
kie, gdy po−
dasz nań
napięcie
stałe +4V,
a potem −4V? Policz to!
I co?
Okazuje się, że owszem, napięcia na
kolektorach względem masy zmieniają
się, ale zmieniają się jednocześnie. Nato−
miast różnicowe napięcie wyjściowe...
stop, stop, za szybko. Tu pójdzie nam tro−
chę trudniej. Rysunek 19 sugeruje, że
różnicowe napięcie wyjściowe cały czas
jest takie samo (równe zeru). W rzeczy−
wistości aż tak dobrze nie jest − gdy na−
pięcia na bazach będą minimalnie się
różniły i będą się różniły prądy I
C1
, I
C2
,
wtedy wpływ zmian napięcia współbież−
nego będzie zauważalny. Ilustruje to ry−
sunek 20a,, b,, c,,
gdzie to samo niewielkie
różnicowe napięcie wejściowe U3 (nie
ważne jakiej wartości − rzędu miliwoltów)
powoduje podział prądu I
E
w stosunku
2:1. Analiza rysunków 20a, b, c wykazu−
je, że choć różnicowe napięcie wejścio−
we cały czas jest takie samo (U3), jednak
napięcie współbieżne U4 ma wpływ na
różnicowe napięcie wyjściowe. Napięcie
wyjściowe wyróżniłem na rysunku 20
innym kolorem. Już zapewne zdążyłeś
zauważyć, że zmiany te wynikają ze
zmian prądu I
E
(i tym samym I
C1
, I
C2
). Co
zrobić, by napięcie współbieżne nie
zmieniało prądu I
E
?
Masz jakiś pomysł?
Świetnie!
Wystarczy zamiast rezystora R
E
zasto−
sować źródło prądowe według rysunku
21. Gdy źródło prądowe jest idealne, to...
no właśnie, wtedy prąd I
E
zawsze jest ta−
ki sam i w konse−
kwencji napięcie
współbieżne zu−
pełnie nie wpły−
wa na napięcia
wyjściowe − prze−
analizuj to samo−
dzielnie. Fachowo
powiemy, że taki
układ ma nieskoń−
czenie wielki
współczynnik tłu−
mienia sygnału
współbieżnego.
Ten współłczynniik
tłłumiieniia sygnałłu
współłbiieżnego po
angielsku nazywa
się Common Mode Rejection Ratio −
w skrócie CMRR. Zapamiętaj − często bę−
dziesz go spotykał. W praktyce źródło prą−
dowe nie jest idealne, niemniej jednak zna−
lazłeś skuteczny sposób na uniezależnienie
się od napięć współbieżnych. Wtedy
wzmocnienie sygnału wspólnego jest bli−
skie zeru, natomiast wzmocnienie różnico−
wych sygnałów wejściowych jest znaczne
(wyznaczone przez R
C
/r
e
).
A może jeszcze coś się uda ulepszyć?
Ulepszajmy dalej − zwiększmy wzmoc−
nienie przez zastosowanie w kolektorach
źródeł prądowych zamiast rezystorów R
C
(
rysunek 22
). Taki zabieg radykalnie zwięk−
szy wzmocnienie
(pod warunkiem,
że dołączona
oporność obcią−
żenia będzie bar−
dzo duża, ale to
już inny pro−
blem).
W niektórych
przypadkach nie
zależy nam na
dużym wzmoc−
nieniu, a waż−
niejsza jest linio−
wość. Jak się na
pewno domy−
ślasz, wystarczy
dodać rezystory w obwodach emiterów,
a liniowość polepszy się kosztem wzmoc−
nienia −
Rys.. 19
Rys.. 21
Rys.. 18
Rys.. 22
Rys.. 20
zobacz rysunek 23.
Już chyba się przeko−
nałeś, że to fajny układ
ten wzmacniacz różnico−
wy. Ale to jeszcze nie ko−
niec. Zmorą wszystkich
omawianych wcześniej
wzmacniaczy OC, OE,
OB była zależność wielu
kluczowych parametrów
od temperatury.
Załóżmy teraz, że we
wzmacniaczu różnico−
wym wykorzystujemy
dwa identyczne tranzy−
story, umieszczone tuż
40
E
LEKTRONIKA DLA WSZYSTKICH 9/99
A
 Pierwsze kroki
obok siebie na jednej płytce krzemu. Jedna−
kowe są nie tylko wymiary geometryczne,
ale także wszyst−
kie parametry.
Temperatura obu
struktur też jest
jednakowa. Co
z tego?
Nie będziemy
wchodzić
w szczegóły. Ge−
neralnie tempera−
tura wpłynie na
niektóre parame−
try, niemniej w sy−
tuacji, gdy tranzy−
story są jednako−
we, jej wpływ na
napięcie wyjś−
ciowe i inne para−
metry będzie nie−
wielki.
Notujemy kolejną cenną właściwość pa−
ry różnicowej − znaczną niezależność para−
metrów od temperatury.
Oczywiście w rzeczywistości podane wa−
runki (identyczne parametry tranzystorów,
identyczna temperatura, idealnie źródło prą−
dowe) nie są do końca spełnione i żaden re−
alny wzmacniacz różnicowy nie jest dosko−
nały. Jednak generalnie to właśnie wzmac−
niacz różnicowy otwiera drogę do budowy
pożytecznych wzmacniaczy o właściwo−
ściach praktycznie niezależnych od tempera−
tury i innych szkodliwych czynników.
Rysunek 24 pokazuje bardzo prosty przy−
kład realizacji takiego wzmacniacza. Układ
jest zasilany napięciem symetrycznym, ma
wejście różnicowe (symetryczne) i wyjście
niesymetryczne. Niewątpliwie ma bardzo
duże wzmocnienie różnicowe... Chyba Ci
góły wewnętrzne − ogólne zasady działania
każdego wzmacniacza operacyjnego są ta−
kie same. Zaczynamy go traktować jako
czarną skrzynkę z dwoma wejściami, wyj−
Rys.. 24
nie przeszkadza, że w stopniu wejściowym
zastosowałem tranzystory PNP, a nie NPN.
Czy ten układ kojarzy Ci się z czymś? Ze
wzmacniaczem z Elektora 6/99? Z każdym
wzmacniaczem mocy?
Słusznie! Prawie każdy tranzystorowy
wzmacniacz mocy audio zbudowany jest na
takiej mniej więcej zasadzie.
A może jeszcze Ci się z czymś kojarzy?
Nie?
Mój Drogi, dokonaliśmy właśnie wspól−
nie fantastycznego wynalazku – na rysunku
24 mamy prawdziwy wzmacniiacz operacyjj−
ny
! Zauważ, że ma on tylko pięć końcówek:
dwie końcówki zasilania (plus i minus, bez
żadnej masy), wyjście i dwa wejścia (wej−
ście różnicowe). Jeśli prześledzisz drogę sy−
gnału, przekonasz się, że zwiększanie napię−
cia na wejściu A zwiększa napięcie wyjścio−
we. Wejście to nazywamy wejjściiem niieod−
wracajjącym. Z kolei wzrost napięcia na wej−
ściu B powoduje zmniejszanie się napięcia
na wyjściu. Wejście B jest wejjściiem odwra−
cajjącym
.
Teraz wyobraź sobie, że ktoś wykonał ta−
ki wzmacniacz w postaci układu scalonego.
Od tej chwili mniej ważne stają się szcze−
Rys.. 25
Rys.. 23
ściem i dwoma zaciskami zasilania. Rysuje−
my go w postaci jak na rysunku 25. Taki jest
symbol wzmacniacza operacyjnego.
W rzeczywistości budowa wewnętrzna
współczesnych wzmacniaczy operacyjnych
jest bardziej skomplikowana, niemniej ogól−
ne podstawy budowy i działania są właśnie
takie jak na rysunku 24. A tak na marginesie
− mniej więcej w ten sposób zbudowany
jest popularny wzmacniacz operacyjny z ko−
stki LM358.
Jeśli nadążasz za mną, to właśnie pozna−
łeś składowe cegiełki oraz podstawy działa−
nia wzmacniacza operacyjnego. Teraz nie
pozostaje mi nic innego, tylko w najbliższym
czasie zacząć tak długo oczekiwany cykl na
ten temat. Ale cyklu o tranzystorach nie
kończę. Listy nadsyłane w tej sprawie
świadczą, że na łamach EdW powinny rów−
nolegle pojawiać się oba tematy. W najbliż−
szym czasie zajmiemy się zarówno wzmac−
niaczami operacyjnymi, jak i tranzystorami.
Piiotr Góreckii
  [ Pobierz całość w formacie PDF ]