tr-edu-sc10-oaza-w-centrum, edukacja, wykłady i notatki, Tryptyk warszawski

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
Warszawski Tryptyk Edukacyjny
Do wykorzystania na lekcjach:
zyki, geogra i, biologii,
plastyki.
Oaza w centrum Warszawy
Halina Binkiewicz, Maria Rowińska
Cele lekcji
- rozwijanie umiejętności obserwacji przyrody i stawiania pytań
- nabywanie umiejętności opisywania obserwowanych zjawisk
- doskonalenie umiejętności eksperymentowania
- kształtowanie umiejętności poprawnego wnioskowania.
Środki dydaktyczne
- zdjęcie lotnicze:
Tryptyk Warszawski
, tom
Pokolenie Varsovia.pl
, s. 129
- fotomapa Warszawy. Fotomapa jest dostępna pod adresem www.samper.pl
(ortofotomapa 2001 – Obrazowa Baza Danych Varsovia.pl)
- materiały do prostych eksperymentów (naczynia z wodą, termometry, różnego rodzaju
izolacje, bezpieczne punktowe źródła ciepła).
Metody i formy pracy
- praca zbiorowa interdyscyplinarna
- praca indywidualna
- praca eksperymentalna – laboratoryjna i terenowa
- praca z wykorzystaniem Internetu.
Przebieg lekcji
Uczeń najpierw analizuje analogowe zdjęcia fragmentu miasta w barwach rzeczywistych.
95
Oaza w centrum Warszawy
y
WIDZĘ
Uczeń zapisuje w tabeli dostrzeżone na zdjęciu obiekty i ich cechy, na które zwrócił uwagę.
Obiekt
Cecha obiektu odczytana
na podstawie zdjęcia
(to, co uczeń dostrzega)
Cecha wpisana z zasobu
wiedzy ucznia
(to, co uczeń wie o obiekcie)
Nazwa własna
(historyczna)
obiektu
A
zielona pofałdowana plama w cen-
trum zdjęcia składająca się z drzew
park miejski
Ogród Saski
B
C
ANALIZUJĘ
Proces analizy przebiega podczas wypełniania tabeli, gdy uczeń rozpoznaje obiekty i nadaje
im nazwy własne. Obiekty te uczeń lokalizuje na fotomapie Warszawy. Fotomapa jest dostępna
pod adresem: www.samper.pl (ortofotomapa 2001 – Obrazowa Baza Danych Varsovia.pl).
DZIAŁAM
Po zakończeniu pierwszego etapu pracy
uczeń otrzymuje drugie zdjęcie bez informacji,
w jaki sposób zostało wykonane.
WIDZĘ
Nauczyciel prosi o opisanie fotogra i.
Uczeń:
Zdjęcie lotnicze tego samego fragmen-
tu miasta, który widoczny był poprzednio
w barwach naturalnych, ale tym razem jest
wyrażony w innych barwach. Elementy struk-
turalne: układ ulic, budynków i reklama na
dachu jednego z budynków potwierdzają, że
dotyczy ono tego samego rejonu i w przybli-
żeniu tego samego okresu. Za wysokim budynkiem, w centralnym punkcie zdjęcia, widoczny jest
duży obszar zadrzewiony wyglądający na park. W górnej części zdjęcia widoczna jest rzeką, nad
którą wyraźnie widać przerzucony nad nią most.
96
y
y
y
Warszawski Tryptyk Edukacyjny
ANALIZUJĘ
Uczeń z pomocą nauczyciela (podpowiedzi i sugestie):
Dostrzegam, że pierwsze zdjęcie zostało wykonane w barwach naturalnych w słoneczny, po-
godny, letni dzień. Barwy obiektów są rzeczywiste, czyli takie, jakie widzimy w zakresie światła
widzialnego.
Na drugim zdjęciu widzę te same obiekty, ale w innych barwach: białej, żółtej, czerwonej
i niebieskiej. Te same przestrzenie, ale różnią się barwami. Podstawowe pytanie, na które nale-
ży sobie odpowiedzieć: czy nowa kolorystyka zawarta w zdjęciu wyraża emocje gra ka, który
zdjęcie przetworzył według swoich odczuć (są więc w konsekwencji dziełem plastycznym) czy
też odwzorowują jakieś rzeczywiste cechy środowiska, odwzorowane według racjonalnych re-
guł niezależnych od subiektywnego odczuwania (są więc w konsekwencji dziełem naukowym)?
Analiza rozkładu barw, którymi posługuje się zdjęcie i ich powiązanie z obiektami i przestrzenią
pozwala przypuszczać, że drugie zdjęcie zostało wykonane kamerą termowizyjną, która rejestruje
emisję promieniowania w zakresie podczerwieni. Informacja zawarta w zdjęciu związana jest więc
z innym zakresem promieniowania niż dostrzega nasze oko, a barwy kodują wartości tempera-
tury, a nie rozkładu spektralnego światła. Zgodnie z naszym psychicznym odbiorem obszarom
najcieplejszym przypisuje się barwy „ciepłe”. Przedziały temperatur niskich wyrażane są barwami
„chłodnymi”. Znajomość kodów pozwala odszyfrować zarówno wartości bezwzględne temperatur,
jak i ich rozkład przestrzenny.
Zastanawiam się nad barwami na zdjęciu termalnym:
- dlaczego ściany budynków są jaśniejsze niż dachy?
- dlaczego barwy drzew w parku są inne niż budynków?
- co powoduje, że niektóre ściany budynków lub ich fragmenty są widoczne w innym zabar-
wieniu niż pozostałe?
- dlaczego w pobliżu niektórych budynków jest widoczna ciemna płaszczyzna?
Ściany budynków, które były mocno nasłonecznione przez dłuższy czas ogrzały się do wyż-
szej temperatury. Są to te ściany, które na zdjęciu termalnym są jasnożółte. Przypuszczam, że są
one zwrócone w kierunku południowym lub południowo-zachodnim. Czarny asfalt jezdni, na
który świeciło słońce również mocno się ogrzał i emituje przez wiele godzin po nagrzaniu dużo
promieniowania podczerwonego. Ale te fragmenty ulic, które były w cieniu budynków pochłonęły
mniej ciepła (lub już ostygły) i są widoczne w ciemniejszych barwach. Na zdjęciu są widoczne jako
cienie termalne – efekt znacznie wcześniejszego braku nasłonecznienia sprzed kilku godzin. Uczeń
ma świadomość, że obserwacje termalne wykonuje się nocą, gdy słońce dawno zaszło. I rozróżnia
pojęcie cienia termalnego od cienia spowodowanego zasłonięciem przed światłem słonecznym.
DZIAŁAM
W technice zdjęć termowizyjnych poszczególnym przedziałom temperatury przypisuje
się w procesie wizualizacji umowne barwy. Wiem, że każde ciało o temperaturze powyżej zera
bezwzględnego emituje promieniowanie cieplne (będące promieniowaniem elektromagnetycz-
nym), odgrywające ważną rolę w wymianie ciepła, zwłaszcza w zakresie długości fal od 0,38 do
1000 mikrometrów, czyli od zakresu widzialnego (0,38÷0,77
μ
m), poprzez bliską podczerwień
m). Promieniowanie cieplne jest samoistnie
emitowane przez obiekt, bez konieczności jego dodatkowego oświetlenia. Aby dostrzec promie-
niowanie niewidzialne dla naszego zmysłu wzroku i obrazy, które uzyskujemy przy jego pomocy,
np. rozkłady temperatury, poszczególnym przedziałom szarości w obrazie (odpowiadającym
określonym przedziałom temperatury) nadajemy odpowiednie kolory. W tej skali kolorystycznej
obszary o zabarwieniu niebieskim mają najniższą temperaturę. Im wyższa temperatura, tym cie-
plejsze zabarwienie, czyli kolejno barwy: zielona, czerwona, pomarańczowa, żółta aż do barwy
białej dla miejsc o najwyższej temperaturze w danym zakresie temperaturowym.
Zobrazowania termalne, jeśli dysponuje się detektorem promieniowania podczerwonego,
można wykonać w całkowitej ciemności.
μ
m), do dalekiej podczerwieni (25÷1000
μ
97
y
y
(0,77÷25
Oaza w centrum Warszawy
Na podstawie wiedzy dotyczącej pochłaniania i emisji ciepła uczeń stara się ustalić i wywnio-
skować, co może być przyczyną takiego rozkładu temperatury na zdjęciu termalnym. Zdjęcie
w barwach naturalnych służy jako punkt odniesienia – obraz testowy pozwalający na rozpozna-
wanie, porównywanie i identy kację obiektów na podstawie kolorów rzeczywistych.

plastyka
UWAGA. Istotne jest, aby zadanie z plastyki odbywało się przed lekcją, na której uczniowie zobaczą
zdjęcie termalne!
Uczniowie na lekcji otrzymują do wglądu zdjęcie w barwach naturalnych. Ich zadaniem jest omówienie
i narysowanie mapy rozkładu ciepła na podstawie intuicji i codziennego doświadczenia. Nauczyciel
plastyki powinien jednak wyraźnie określić panujące warunki termiczne. Warunki mogą dotyczyć
pory roku (choć na zdjęciu jest to lato), pory doby, pogody panującej w ostatnich dniach.
Uczniowie rysują, lub szkicują schematycznie, obserwowany na ekranie obraz analogowy. Jednak
zamiast kolorów rzeczywistych mają namalować ten sam widok jako obraz rozkładu energii (ener-
getyczny). Powstałe obrazy mogą być różne, bowiem rozkład energii może dotyczyć parametrów
zycznych np. temperatury, naszego odczuwania temperatury lub nawet emocji niezależnych od
parametrów zycznych.
Uczniowie mogą różnymi kolorami zaznaczać energię potencjalną, jak i ekspresję energii wyrażoną
przez prędkość, aktywność, radość (innymi barwami będą wyrażane osoby smutne i przygnębione,
a innymi pełne temperamentu, radosne, zakochane, inną wartość kolorystyczną będą miały samo-
chody parkujące, a inną – będące w ruchu itd.).
Dopiero w trakcie rysowania nauczyciel może podpowiedzieć, że warto też zastanowić się nad
temperaturą poszczególnych obiektów. Nauczyciel nie powinien sugerować odcieni i kolorów!
Po zakończeniu zadania nauczyciel zbiera prace i rozwiesza je w klasie. Jakie kolory dominują na
obrazach? Jaka jest relacja między kolorami a energią, którą symbolizują plastycznie? Czy obiekty
o wyższej energii (w tym cieplejsze) są malowane barwami „ciepłymi”? Nauczyciel wyjaśnia naturę
tego zjawiska i podkreśla, że takie kody barw stosuje się w badaniach naukowych, w medycynie,
technice itd. (np. na zdjęciach rentgenowskich rozpoznane ogniska chorobowe zaznacza się również
w barwach jaskrawych, a szczególne zagrożenie wręcz na czerwono).
Osobną kategorią oceny, poza kodowaniem temperatury w postaci barw, jest analiza środowiska –
jak uczeń widzi przestrzeń w postaci subiektywnego termogramu. Co wydaje mu się cieplejsze, a co
intuicyjnie (z doświadczenia) odbiera jako relatywnie chłodniejsze. Tak powstały obraz dopiero teraz
można skonfrontować z obrazem termalnym, znaleźć i porównać różnice. Ciąg dalszy lekcji powinien
odbyć się na lekcji zyki poświęconej zjawiskom związanych z ciepłem i jego pomiarami.
Zadanie 1
Uczeń analizuje rozkład temperatury obiektów architektonicznych: poszczególnych domów
i całych osiedli. Po przeanalizowaniu zdjęcia uczeń dostrzega, które domy są najbardziej nagrza-
ne (należy pamiętać, że zdjęcia zostały wykonane nocą) i nie wychłodziły się do późnych godzin
nocnych, mimo że Słońce dawno zaszło.
Uczeń odpowiada na pytania: co jest powodem, że ściany niektórych budynków są cieplej-
sze, a innych chłodniejsze? Czy jest to skutek nasłonecznienia, czy zależy od rodzaju materiałów
budowlanych?
Uczeń wykonuje tabelę ze spisem obiektów najcieplejszych, a następnie sprawdza w terenie,
z jakich materiałów wykonana jest elewacja domów najdłużej utrzymujących ciepło.
Uczeń odpowiada na pytanie: jak wygląda temperaturowo obszar Starego Miasta, którego
domy zbudowane są z cegieł?
98
Warszawski Tryptyk Edukacyjny

biologia
Uczeń skupia uwagę na zobrazowaniu rozkładu temperatury parku Saskiego i ewentualnie innego
obiektu naturalnego – rzeki na dalszym planie. Powinien dostrzec, że niezabudowany obszar par-
kowy ma dość znacznie zróżnicowany rozkład temperatury, który układa się w pola temperaturowe.
Rzeka widoczna jest jako ciemnoniebieska wstęga, ponieważ woda ma niższą temperaturę (rano
różnice temperaturowe mogą być odwrotne – budynki wystygną, a woda w rzece może okazać się
relatywnie cieplejsza).
Uczeń interpretuje mapę cieplną pod kątem przyczyn zróżnicowania temperatury i skutków eko-
logicznych (wpływu temperatury na życie, przedziałów temperatury, temperatury optymalnej,
skutków przegrzania i braku wychłodzenia itd.). Interpretuje mapę ciepła przekładając ją na lokalne
zjawiska klimatyczne.
Czy na podstawie drugiego zdjęcia można powiedzieć, jaką funkcję w dużym mieście spełnia park?
W słoneczny letni dzień, w cieniu wysokich drzew, obszar parku nie nagrzewa się tak bardzo jak ulice
i jest on w ogrzanym mieście oazą chłodnego powietrza i regulatorem klimatu.
Na tym etapie nauczyciel zapoznaje ucznia teoretycznie z de nicjami pojemności cieplnej,
absorpcji i emisji ciepła. Zadaje pytania, które z tych zjawisk mają miejsce w omawianym wypadku.
W celu sprawdzenia zależności absorpcji i emisji ciepła przez ciała jasne i ciemne zostaną
wykonane następujące eksperymenty eksperymenty.
Eksperyment I
Do eksperymentu należy użyć dwóch jednakowych termometrów, np. pokojowych i lampki
na biurko. Termometry kładzione są na stoliku, a ich wskazania zapisane w tabeli. Następnie jeden
termometr zostaje oświetlony silnym światłem żarowym, a drugi nie. Wskazania termometrów są
sprawdzane po 15 minutach i analizowane. Na podstawie obserwacji uczeń wnioskuje, że światło
niesie energię, dzięki której ciała nasłonecznione nagrzewają się silniej niż nienasłonecznione.
Podobny eksperyment można wykonać w terenie: dwa termometry o jednakowych wskaza-
niach (należy sprawdzić to przed eksperymentem) zawiesza się w powietrzu (tak aby nie stykały
się z podłożem, które mogłoby fałszować wyniki) w dwóch miejscach: jeden pomiar dokonywany
jest w cieniu drzewa (budynku), drugi w miejscu nasłonecznionym. W cieniu dużych drzew nawet
w słoneczny dzień powietrze pozostaje chłodniejsze.
Eksperyment II
Uczniowie przygotowują dwa jednakowe słoiki. Jeden oklejają srebrną folią odbijającą światło,
a drugi czarnym matowym papierem. W przykrywce z tektury pośrodku są mocowane termo-
metry. Oba słoiki są oświetlane z tej samej odległości zwykłą żarówką. Uczniowie dokonują kilku
odczytów wskazań termometrów co 5 minut. Czy powietrze w obu słoikach ogrzewa się tak samo
w czasie oświetlania? Jaki wniosek można wyciągnąć z tego eksperymentu? Uczniowie wykonują
wykresy temperatury osobno dla każdego słoika w zależności od czasu oświetlania.
Eksperyment III
Do tych samych słoików uczniowie nalewają jednakową ilość gorącej wody. Zakładają przy-
krywki z termometrami i odczytują wskazania termometrów co 5 minut. W którym naczyniu
temperatura wody szybciej zrówna się z temperaturą otoczenia? Jaki wniosek można wyciągnąć
z tego eksperymentu? Wykonują wykresy temperatury osobno dla każdego słoika w zależności
od czasu emitowania ciepła.
Czy na podstawie eksperymentów można odpowiedzieć na pytanie, które ciała lepiej pochła-
niają ciepło, a które szybciej je emitują?
99
[ Pobierz całość w formacie PDF ]